Đây là mùa rộn ràng “săn” mật ong rừng, một nghề mưu sinh “cha truyền, con nối” của bà con dân tộc thiểu số vùng đệm Vườn Quốc gia Pù Mát.
Xuyên đại ngàn tìm mật ong rừng
Tảng sáng, khi sương mây còn vấn vít trên những dãy núi cao, từng đám thợ rừng, chân quấn xà cạp, vai mang ba lô và đồ nghề, tiến vào đại ngàn Pù Mát để mưu sinh bằng nghề “săn” mật ong rừng.
Dân bản Cò Phạt-Môn Sơn vượt sông giăng vào rừng tìm mật ong rừng.
Theo chân những thợ rừng, chúng tôi lầm lũi cắt qua con đường du lịch vào VQG. Đích nhắm đầu tiên là lội qua con suối lổn nhổn đá, bám dây leo chằng chịt xuyên rừng. Trong giới thợ “săn” ong ở đại ngàn Pù Mát thì T. là một tay cừ khôi nhất nhì của bản Trung Chính, xã Yên Khê. Anh chỉ cần lên đỉnh rừng hoang nhờ gió đại ngàn là “ngửi” được mùi hương hoa của mật ong. Biết ở chỗ nào lắm tổ ong, T. leo núi, ăn cơm vắt ngủ cành cây mà vẫn khoẻ như con trâu rừng.
Ong rừng “đóng” tổ cả trên những vách đá hiểm trở.
Lang thang trên sườn đại ngàn, theo dấu vết của một đám ong đang hút nhuỵ hoa, T. ra hiệu im lặng rồi bí mật bám theo để biết tổ chúng ở đâu. T. bảo: phải cẩn thận không chúng tấn công là nguy lắm. Hơn 30 phút “bám đuôi”, chúng tôi thấy lũ ong bay vòng vo lên một thân cây cao vút, tổ của chúng nằm lửng lơ trên đó. Từng đám ong rừng cứ nhộn nhịp vào ra. Loáng một cái, T. đã chặt xong cây nứa, buộc ốp vào thân cây, rồi nhanh như sóc, bám lấy cây nứa mà lên. T. mang theo bó đuốc lên gần đến tổ thì đốt khói um tùm, cay xè. Đàn ong không chịu được bay túa ra tán loạn. Bị xâm phạm nơi trú ngụ chúng trở nên hung dữ, nhiều con lao cả vào lửa khói để chích kẻ đốt mình cứ y như là một trận tập kích dữ dội. T. cắn răng chịu đau, một mình chiến đấu với lũ ong bằng cách treo mình trên cây, hua bó đuốc liên hồi. Cuối cùng lũ ong phải chịu thua, rút lui.
Chỉ vài thao tác, T. đã đỡ được cả tổ ong sực nức mùi thơm của mật xuống gốc cây. Anh nhăn nhó vén áo, 5 vết cắn đỏ tấy của ong rừng còn nguyên dấu. T. vắt từng khối sáp, dòng mật đặc quánh thơm phức chảy vào xô nhựa. Tôi đưa lên miệng thử một tí hương vị của rừng, thấy ngọt râm ran nơi đầu lưỡi. T. nói nhiều khi bê luôn cả tổ về để bán, vắt mật trực tiếp từ sáp ra khách mới tin là của thật.
Vội vã bữa cơm trưa xong, chúng tôi lại theo T. tiếp tục cuốc bộ đi tìm “vị ngọt” của rừng đầy những nhọc nhằn, gian truân. Phát hiện ra tổ ong rừng nữa, lấy được chừng 3 chai mật, T. lại phải hứng chịu thêm hai mũi chích của ong vào mặt.
Từ đây, chủ và khách tiếp tục lần đường vào bản Nà, bản Bu xã Châu Khê. Thời điểm này bản làng vắng tanh, tất cả người lớn, trẻ nhỏ đều vào rừng để “săn” mật ong.
Anh La Văn Q. người Đan Lai ở bản Bu, xã Châu Khê nói: “Mùa này ngày làm tháng ăn các anh ạ, có khi trúng quả được hơn 500.000 đ/ngày. Theo anh Q. thì mật ngon tổ thường treo ở trên những thân cây cao chừng 30-40 m thoáng mát. Tổ ong ở nơi bị che phủ nhiều, ẩm thấp cũng dễ bị chua. Nhưng trèo lên thân cây cao “săn” ong cũng lắm hiểm nguy, không ít người bị ngã thương tật suốt đời. Còn chuyện bị ong mật đốt cho sưng vù mặt mũi chân tay là chuyện thường tình. Như ông La Văn K. đi săn ong bị sốt rét rừng hơn 10 ngày tưởng chết. Tôi đã từng bị cả đàn ong đuổi, phải chạy thục mạng nhảy xuống con suối nín thở gần chết ngạt mới thoát thân. Vẫn biết nghề “săn” mật ong rừng luôn tiềm ẩn lắm hiểm nguy, nhưng vì miếng cơm manh áo nên ngày càng có nhiều hộ dân theo nghề này”.
Trời về chiều, bản Bu bỗng trở nên nhộn nhịp, sau một ngày mệt nhọc “săn” mật ong, các tốp thợ rừng kéo nhau từ đại ngàn về. Ai nấy đều “tay xách, nách mang” mật ong rừng, khuôn mặt hớn hở. Họ mang tất cả mật ong rừng đem đến nhập cho một đại lý với giá 70.000 đ/chai.
Anh La Văn M. kể: “So với công sức thì giá đó quá rẻ, vì ngoài thị trấn Con Cuông họ bán 170.000 đ/chai”. Tôi hỏi: Thế sao anh không đưa ra đó bán cho được giá? M. nói: Cả ngày đi lấy mật, có khi chỉ được 1-2 chai, đưa ra thị trấn không bõ tiền xăng.
Chị Q. chuyên thu mua mật tại đây kể: “Em cũng lấy công làm lãi thôi, một chai đưa ra thị trấn Con Cuông được hoa hồng chừng hơn 10.000 đ”. Có khi những thợ rừng không bán mật ong mà đem đến chị Q. để đổi gạo, thậm chí đổi cả mì chính, muối, nước mắm…Chị Q. cảm thông bày tỏ: Do thiếu đói, nhiều lúc họ còn ra quán tôi để vay gạo đi vào rừng “săn” mật ong, sau đó họ về đổi lại mật ong rất sòng phẳng.
Trưởng bản Bu Vi Thanh Ban tâm sự: Nghề săn mật ong rừng giúp người Đan Lai vượt qua những ngày ba tháng tám. Riêng bản thân ông nhờ mật ong rừng nên đã góp tiền thêm để sửa được nhà cửa, mua ti vi, cải thiện cuộc sống gia đình…
Lán trại của những người “săn” mật ong rừng
Trưa hôm sau chúng tôi được những thợ rừng chiêu đãi chầu ong non (nằm trong sáp ong) chấm với mật ong. Gia chủ bày cả tảng ong non trên chiếc mâm đồng và mấy bát mật ong vàng khươm sóng sánh. Tôi cắt từng tầng ong non ra chấm với mật ong rừng, vị ngọt của mật, vị béo của ong non mang đến cảm giác thật khó tả.
Ông Ban hồ hởi: "Người Đan Lai ta từ bé đến già, vào mùa mật ai cũng được ăn thứ ong non, uống mật ong nguyên chất nên “kháng” được nhiều loại bệnh tật như trị mụn nhọt, sâu răng, viêm loét dạ dày, chống những cơn sốt rét rừng dai dẳng, tăng cường sinh lực… Trai làng ở bản Bu ai nấy đều rắn rỏi, nhiều già làng tuổi cao nhưng đôi mắt vẫn còn tinh nhanh, giọng nói rền vang như gió đại ngàn".
Chớm mùa ong mật, nhiều thợ rừng ở bản Nà, bản Bu đã “trúng” những tổ lớn có khi vắt được 15-20 chai mật. Họ gánh nguyên cả tổ về, vắt mật rồi lại chia sẻ ong non để mọi người trong bản đều được “hưởng lộc”.
Kỹ nghệ sản xuất mật rởm!
Chúng tôi vào bản C. xã Yên Khê đóng vai người mua mật ong, ông Nguyễn Văn Quý người dân “thổ địa” cảnh báo: “Khéo mua phải mật rởm!”. Mấy năm nay tại bản C. chuyên xuất hiện nhóm người “cải trang” y như đi đại ngàn mới ra. Họ từ cửa rừng với những đồ nghề lỉnh kỉnh, lam lũ, gùi theo ống nứa tươi, chứa đầy mật ong rừng hoặc là cả nguyên những tổ ong đang rỉ mật, có mươi con ong rừng vừa gãy cánh nằm la liệt trên sáp ong. Khách du lịch tứ phương vào tắm thác, ngắm rừng thấy vậy tranh nhau mua nguyên cả những ống nứa mật ong. Có người mua cả tổ ong rồi nhờ dân vắt hộ vào chai. Họ hí hửng là mua được “mật xịn” 100% ở tận cửa rừng nguyên sinh. Họ đâu biết rằng mật ong chứa trong ống nứa đều bị pha trộn, những tổ ong đều bị hút sạch mật thật trước đó, rồi lại bơm mật mía vào. Nhiều người mua về vài ngày sau mật đã sùi bọt, sình lên, uống vào có mùi vị lơ lớ. Có người uống vào đau bụng quằn quại, mới biết là bị lừa.
Theo lời kể của nhiều người thì tại Con Cuông có mấy lò “bát quái” ngày đêm rực lửa “nấu” mật ong rừng. Họ dùng công nghệ tinh vi pha trộn mật mía, đường cát, rải lớp sáp ong lên trên, thoáng nhìn y như mật “xịn” .
Anh La Văn Nam, một thợ rừng có thâm niên hơn 10 năm trong nghề “săn” mật ong rừng, bày cho tôi cách phân biệt mật ong thật và giả. Đối với loại mật ong rừng Pù Mát luôn có màu vàng tươi, dù để lâu đến mấy cũng không đổi màu, giữ nguyên hương vị đặc trưng. Đặc biệt là không bao giờ mật đọng đường. Mật “xịn” có độ kết dính cao rót vào chai không cần phễu, vì vậy khi thử chỉ cần đổ ra một ít trên tấm vải, giọt mật tròn không bị hoà tan nhanh chính là mật thật. Ngày nay mật ong rừng ngày càng hiếm, giá trị cao nên không ít kẻ lợi dụng để lừa đảo người mua.
Sản phẩm mật ong rừng thứ thiệt được bà con Bản Pù Mát đóng vào chai
“Săn” mật ong, nguy cơ cháy rừng
Nghề săn mật ong rừng đã góp phần cải thiện thêm cuộc sống cho bà con miền núi. Tuy nhiên cũng “lợi bất cập hại”. Mùa nắng hạn, gió Lào thổi phờ phạc cả những cánh rừng nguyên sinh. Người đi lấy mật ong thường phải mang theo lửa vào rừng để tạo khói xua ong. Chính từ những tàn lửa vô tình ấy bén vào đám thực bì khô thì hậu quả thật khôn lường. Bà con cho biết: cũng đã có những trường hợp hoả hoạn xảy ra nhưng may kịp dập tắt.
Chúng tôi được biết, vào thời điểm mùa hè, người dân ở vùng đệm VQG Pù Mát thường vào rừng săn ong rất nhiều, từ Cao Vều (Anh Sơn), đến Môn Sơn, Yên Khê, Châu Khê …(Con Cuông), lên tận rẻo cao xã Tam Đình, Tam Quang (Tương Dương). Bởi vậy, nguy cơ cháy rừng luôn hiện hữu. Lực lượng kiểm lâm của VQG Pù Mát và cơ quan chức năng huyện và tỉnh cần có những biện pháp để kiểm soát được công việc này nhằm hạn chế nguy cơ cháy rừng.
Văn Trường
